Wie beschermt een vereniging tegen de ambitie van haar dirigent?

Er verdwijnen muziekverenigingen.

Zelden van vandaag op morgen. Meestal gaat het trager. Veertig muzikanten worden er dertig. Dertig worden er twintig. Een paar sterkhouders stoppen. Nieuwe muzikanten komen niet meer vanzelf binnen. Het bestuur wordt moe. Een dirigent vertrekt, een andere komt. Nog wat mensen haken af.

Tot iemand op een avond de vraag stelt die waarschijnlijk al veel langer in de lucht hing:

Hoe lang houden we dit nog vol?

Ik praat de laatste tijd veel met verenigingen die het moeilijk hebben. En in die gesprekken valt me iets op waar we volgens mij te weinig over praten.

Er passeren vaak behoorlijk wat dirigenten in zo’n verhaal.

Soms zijn dat mensen die een vereniging opnieuw zuurstof geven. Die muzikanten doen groeien, nieuwe energie brengen en ervoor zorgen dat mensen opnieuw geloven dat er iets mogelijk is.

Maar ik hoor verontrustend vaak ook andere verhalen.

Over dirigenten na wie muzikanten afhaakten. Over mensen die zich niet goed genoeg meer voelden. Over repertoire dat vooral de ambitie van degene vooraan diende. Over een groep die muzikaal misschien zelfs vooruitging, terwijl er ondertussen iets anders afbrokkelde.

En dat brengt me bij een ongemakkelijke vraag.

Kan een dirigent een orkest beter laten spelen en tegelijk de vereniging slechter achterlaten?

Ik denk van wel.

En zeker in de lagere afdelingen van onze amateurmuziek moeten we daar eerlijker over durven praten.

Dit gaat niet over professionals versus amateurs

Laat me dat meteen uit de weg ruimen.

Ik ken professionele dirigenten die fenomenaal zorg dragen voor amateurverenigingen. Mensen met fantastische oren en een enorme muzikale bagage, die tegelijk perfect begrijpen wie er voor hen zit.

En ik ken amateurdirigenten aan wie ik persoonlijk geen vereniging zou toevertrouwen.

Dit gaat dus niet over professionele versus amateurdirigenten.

Het gaat over onze verantwoordelijkheid zodra we voor amateurs gaan staan.

En precies daarom krijg ik de krul wanneer ik in een vacature van een kwetsbare vereniging in een lagere afdeling lees dat een professioneel dirigentendiploma een vereiste is.

Niet omdat opleiding onbelangrijk is.

Integendeel.

Een dirigent moet horen wat er gebeurt. Een partituur begrijpen. Kunnen repeteren. Repertoire kennen. Klank kunnen vormen. Muzikanten technisch en muzikaal beter kunnen maken. Iemand die daarvoor jarenlang gestudeerd heeft, brengt kennis mee die ontzettend waardevol kan zijn.

Maar is dat werkelijk de volledige functieomschrijving?

Want een vereniging met achttien muzikanten, een onvolledige bezetting, nauwelijks jonge instroom en een bestuur dat al jaren te veel werk doet, heeft misschien niet alleen iemand nodig die hoort waarom een akkoord niet stemt.

Ze heeft iemand nodig die mee helpt zorgen dat er binnen vijf jaar nog mensen zijn om dat akkoord te spelen.

En dat vraagt óók vakmanschap.

Alleen staat het zelden op een diploma.

Wat selecteren we eigenlijk?

Kun je een groep lezen?

Kun je repertoire kiezen voor de muzikanten die werkelijk op de stoelen zitten, in plaats van voor het orkest dat je liever had gehad?

Kun je je sterkste muzikanten voldoende uitdaging geven zonder de minder sterke voortdurend te laten voelen dat ze in de weg zitten?

Kun je iemand corrigeren zonder diens goesting kapot te maken?

Kun je samenwerken met een bestuur?

Kun je begrijpen dat iemand na een zware werkweek soms slecht voorbereid op repetitie verschijnt zonder onmiddellijk te concluderen dat die geen engagement heeft?

Zie je dat de technisch zwakste muzikant misschien degene is die al twintig jaar de zaal opent, nieuwe leden opvangt en iedereen belt wanneer er iets gebeurt?

We vragen bij een dirigent naar opleiding, ervaring en muzikaal cv.

Logisch.

Maar misschien moeten we minstens even nieuwsgierig zijn naar andere vragen.

Wat is voor jou een geslaagde repetitie?

Wanneer is een amateurorkest volgens jou succesvol?

Wat doe je als jouw ambitie groter is dan die van de groep?

Wat doe je met een muzikant die technisch niet meer mee kan met alles, maar ontzettend belangrijk is voor de vereniging?

Hoe beslis je welk repertoire je programmeert?

Wat betekent een vereniging eigenlijk voor jou?

Want we selecteren soms een dirigent alsof we alleen iemand zoeken voor het orkest.

Terwijl we iemand binnenhalen in een vereniging.

Dat is niet hetzelfde.

Zorg dragen

Misschien is dat het woord waar ik steeds opnieuw op uitkom.

Zorg.

Niet sfeer. Niet gezelligheid. Niet plezier.

Zorg dragen.

Dat klinkt misschien zacht.

Dat is het niet.

Ik krijg het behoorlijk op mijn heupen van de uitspraak “het zijn maar amateurs”. Juist amateurs verdienen kwaliteit. Een voorbereide dirigent. Interessant repertoire. Repetities waarin iets geleerd wordt. Iemand die hen serieus genoeg neemt om te zeggen:

dit was niet goed genoeg.

Nog eens.

Thuis bekijken.

Luister beter naar elkaar.

Je kunt meer dan dit.

Zorg dragen betekent niet dat iedereen altijd tevreden moet zijn. Het betekent niet dat ieder concert gemakkelijk moet zijn en niemand ooit gefrustreerd naar huis mag gaan.

Zorg dragen is niet minder vragen. Het is beseffen aan wie je het vraagt.

Een amateurorkest is namelijk geen professioneel orkest met minder goede muzikanten.

Een amateur is ook geen mislukte professional.

Het is iemand die muziek belangrijk genoeg vindt om er vrijwillig een stuk van zijn leven aan te geven. Naast een job. Een gezin. Kinderen. Andere hobby’s. Een verbouwing. Een slechte week. Een wekker die de volgende ochtend opnieuw afgaat.

En die persoon hoeft op vrijdagavond niet bij jou te zitten.

Dat gegeven verandert volgens mij onze job.

Je kunt muzikaal volledig gelijk hebben

Als dirigent hebben we behoorlijk veel invloed op die vrijwillig gegeven avond.

We kiezen meestal de muziek. We bepalen voor een groot deel de toon van een repetitie. We beslissen wie kansen krijgt, hoe fouten behandeld worden, wanneer iets goed genoeg is en wanneer het opnieuw moet.

We kunnen iemand laten voelen dat die groeit.

We kunnen iemand ook jarenlang subtiel laten voelen dat we liever een betere muzikant op zijn stoel hadden.

En het verraderlijke is:

we kunnen muzikaal volledig gelijk hebben.

Laat een zwakkere muzikant een moeilijke passage niet spelen en het akkoord klinkt misschien onmiddellijk beter.

Geef de belangrijkste partijen altijd aan dezelfde sterke spelers en het concert wordt waarschijnlijk sterker.

Kies repertoire boven het niveau van de groep, blijf hard genoeg duwen en misschien haal je zelfs een fantastisch resultaat.

Maar wat heb je gewonnen als onderweg vijf stoelen leeg zijn geraakt?

Een dirigent van een amateurvereniging heeft volgens mij daarom twee opdrachten.

Maak het orkest beter.

Maak de vereniging niet kleiner om dat voor elkaar te krijgen.

Soms gaan die perfect samen.

Soms botsen ze.

En misschien begint precies daar het moeilijkste deel van ons vak.

Niet iedere vereniging vraagt hetzelfde

Natuurlijk is er een verschil tussen verenigingen.

Een orkest in een hoge afdeling trekt vaker muzikanten aan die heel bewust op zoek zijn naar een hoge artistieke lat. Mensen kiezen soms specifiek voor die vereniging omdat ze daar repertoire kunnen spelen en op een niveau kunnen musiceren dat elders niet mogelijk is.

Daar hoort een dirigent bij die hen daarin maximaal uitdaagt.

Maar ook daar zitten amateurs.

Ook daar geven mensen vrijwillig hun tijd.

Zorg dragen is dus nergens optioneel. Alleen wat goede zorg betekent, verschilt van groep tot groep.

Voor veel verenigingen in lagere afdelingen ligt de situatie bovendien anders. Daar staat geen rij kandidaat-dirigenten aan de deur wanneer er een vacature verschijnt. Soms is er nauwelijks keuze.

En net die verenigingen zijn vaak kwetsbaar.

Twintig muzikanten.

Een paar ontbrekende partijen.

Enkele sterke spelers.

Een aantal mensen die technisch misschien nooit een hoger niveau zullen halen, maar wel al dertig jaar iedere vrijdag aanwezig zijn.

Een bestuur dat alles bij elkaar probeert te houden.

Geen wachtlijst met jonge muzikanten.

Als je daar binnenkomt met alleen een artistieke diagnose, kun je waarschijnlijk na drie repetities al een indrukwekkende lijst maken.

De bezetting klopt niet.

Het niveau is ongelijk.

Er wordt te veel gepraat.

Het repertoire is te gemakkelijk.

Die ene muzikant kan eigenlijk niet mee.

Misschien moeten we voor we beginnen verbeteren eerst iets anders doen.

Kijken.

Wie houdt deze groep bij elkaar?

Waarom komen mensen hier al twintig of dertig jaar?

Wie vangt een nieuw lid op?

Wie belt wanneer iemand ziek is?

Welke traditie lijkt muzikaal totaal irrelevant maar betekent voor de vereniging alles?

Waar zijn deze mensen trots op?

Wat willen zij eigenlijk van hun hobby?

En vooral:

wat staat hier al dat ik niet kapot mag maken?

Niet omdat alles moet blijven zoals het is.

Verenigingen moeten veranderen. Slechte gewoontes mogen verdwijnen. De lat mag omhoog. Soms moet er stevig geschud worden.

Maar verandering zonder begrip is geen leiderschap.

Het is verbouwen zonder eerst te kijken welke muren dragend zijn.

Een dirigent hoort meer dan noten

Misschien moeten we daarom onze definitie van een goede dirigent van een amateurvereniging verbreden.

Muzikaal vakmanschap, absoluut.

Maar daarnaast ook pedagogisch inzicht. Communicatie. Creativiteit. Mensenkennis. Leiderschap. Aanpassingsvermogen. Het vermogen om een groep te lezen.

Iemand die hoort wanneer de tweede trompet te hoog zit.

Maar ook merkt wanneer die tweede trompettist stilaan niet meer graag komt.

Dat laatste staat nergens in de partituur.

En toch kan het voor de toekomst van een vereniging belangrijker zijn.

We maken ons terecht zorgen over jeugdinstroom, subsidies, repetitielokalen, bestuurskracht en muziekonderwijs. We vragen ons af hoe we onze muziekverenigingen toekomstbestendig kunnen maken.

Daar hoort volgens mij nog één ongemakkelijk gesprek bij.

Wat is onze eigen rol als dirigent in het voortbestaan ervan?

Niet alleen door hoe goed we een groep laten spelen.

Ook door wat er met die groep gebeurt terwijl we dat proberen.

Onze echte erfenis

Want ooit vertrekken we.

Na drie jaar. Tien jaar. Misschien na dertig.

Een andere naam verschijnt op de lessenaar vooraan en een deel van ons werk wordt pas dan zichtbaar.

Natuurlijk hoop ik dat een orkest na mijn passage beter speelt. Dat muzikanten gegroeid zijn. Dat er dingen mogelijk geworden zijn die vroeger niet konden.

Maar ik hoop ook dat de stoelen er nog staan.

En dat er mensen op zitten.

Mensen die graag komen. Die verantwoordelijkheid opnemen. Die nieuwe muzikanten binnenhalen. Die zichzelf belangrijk genoeg voelen om te blijven en elkaar belangrijk genoeg vinden om moeite voor te doen.

Want een dirigent kan een concert winnen en een vereniging verliezen.

Dat eerste staat misschien op ons cv.

Het tweede staat nergens.

Het verschijnt gewoon langzaam in een repetitielokaal.

Eerst één stoel die leeg blijft.

Dan nog één.

Tot iemand jaren later zegt dat de tijden veranderd zijn en het blijkbaar niet meer mogelijk is om hier een muziekvereniging draaiende te houden.

Misschien was dat inderdaad onvermijdelijk.

Maar misschien moeten we als dirigenten moedig genoeg zijn om ons af te vragen of wij onderweg ook iets hadden kunnen doen.

Wij zijn passanten.

De verenigingen waarvoor we staan zijn dat hopelijk niet.

Voor een dirigent kan er een volgend orkest zijn. Voor een dorp is er niet altijd een volgende fanfare.

Dus wees ambitieus.

Heel ambitieus zelfs.

Breng kennis binnen. Kies fantastische muziek. Vraag veel. Zeg “nog eens” tot ze je vervloeken. Laat amateurmuzikanten ervaren hoeveel beter ze kunnen worden dan ze zelf ooit voor mogelijk hielden.

Maar verwar een beter orkest nooit automatisch met een sterkere vereniging.

Want uiteindelijk krijg je geen niveau in handen.

Geen bezetting.

Geen verzameling partijen.

Geen project waarmee jij kunt tonen wat je kunt.

Je krijgt mensen in handen die ervoor gekozen hebben een stukje van hun leven samen muziek te maken.

En wanneer zij jou vragen om voor hen te staan, vertrouwen ze je tijdelijk een stukje van de toekomst daarvan toe.

Maak er prachtige muziek mee.

Maar draag er in godsnaam zorg voor.